Nằm ở vùng Đông Nam Bộ, tiếp giáp với Tây Nguyên, Vườn quốc gia (VQG) Bù Gia Mập cùng với Khu Bảo tồn Thiên nhiên - Văn hóa Đồng Nai là một trong những khu bảo tồn thiên nhiên quan trọng và đặc sắc nhất của tỉnh Đồng Nai nói riêng và của cả nước nói chung. Không chỉ có vai trò quan trọng trong bảo tồn đa dạng sinh học, bảo vệ rừng phòng hộ đầu nguồn, VQG Bù Gia Mập còn là điểm đến hấp dẫn của du khách thập phương, với vẻ đẹp nguyên sơ, kỳ vĩ, đậm đà bản sắc văn hóa bản địa và tiềm năng phát triển du lịch sinh thái bền vững của khu vực Đông Nam bộ.
Trụ sở Vườn quốc gia Bù Gia Mập (Ảnh: Phan Văn Biên).
Quá trình hình thành và phát triển
Trước năm 1975, Vườn quốc gia (VQG) Bù Gia Mập là khu rừng cấm, căn cứ địa cách mạng, dấu tích để lại là những kho xăng, dầu, đường giao liên, bếp Hoàng Cầm, đồn bốt của giặc Mỹ… Năm 1994, Khu Khu Bảo tồn thiên nhiên Bù Gia Mập được thành lập theo Quyết định số 194/CT ngày 09/8/1986 của Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng về việc thành lập 73 khu rừng cấm trên toàn quốc. Năm 2002, VQG Bù Gia Mập (sau đây gọi tắt là Vườn) được chuyển hạng từ Khu Bảo tồn thiên nhiên Bù Gia Mập thành VQG Bù Gia Mập theo Quyết định số 170/2002/QĐ-TTg ngày 27/11/2002 của Thủ tướng Chính phủ. Đến năm 2011, UBND tỉnh Bình Phước đã thành lập Ban Quản lý Vườn quốc gia Bù Gia Mập theo Quyết định số 598/QĐ-UBND ngày 21/3/2011.
Căn cứ Nghị quyết số 202/NQ/QH15 ngày 12/6/2025 của Quốc hội về sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh, ngày 01/7/2025 UBND tỉnh Đồng Nai đã ban hành Quyết định số 266/QĐ-UBND về việc tiếp nhận các đơn vị sự nghiệp công lập trực thuộc UBND tỉnh Đồng Nai và tỉnh Bình Phước về trực thuộc UBND tỉnh Đồng Nai theo Nghị quyết số 202/NQ/QH15 ngày 12/6/2025 của Quốc hội. Theo đó, từ ngày 01/7/2025 Vườn quốc gia Bù Gia Mập là đơn vị sự nghiệp công lập trực thuộc UBND tỉnh Đồng Nai trên cơ sở giữ nguyên hiện trạng cơ cấu tổ chức và chức năng, nhiệm vụ trước khi sắp xếp.
Chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của VQG Bù Gia Mập được quy định tại Quyết định số 23/2023/QĐ-UBND ngày 05/5/2023 của UBND tỉnh Bình Phước (nay là tỉnh Đồng Nai). Hiện nay, tổ chức bộ máy của Vườn ngày càng được hoàn thiện với đầy đủ các phòng chức năng, đơn vị chuyên môn trực thuộc như: Văn phòng, Phòng Khoa học và Hợp tác quốc tế, Trung tâm Tuyên truyền - Du lịch và Cứu hộ bảo tồn (đơn vị trực thuộc), Hạt Kiểm lâm Rừng đặc dụng (tổ chức hành chính trực thuộc). Các phòng chức năng, đơn vị chuyên môn trực thuộc của Vườn hoạt động theo đúng quy chế và chức năng nhiệm vụ được UBND tỉnh giao.
Mục tiêu, nhiệm vụ trọng tâm của Vườn Quốc gia Bù Gia Mập là: Bảo tồn các nguồn gen quý hiếm của hệ động, thực vật, các mẫu chuẩn hệ sinh thái rừng nhiệt đới ẩm thường xanh - rụng lá trên đồi núi thấp có độ cao dưới 1.000m đặc trưng cho sự chuyển tiếp từ vùng Tây Nguyên xuống vùng Đông Nam Bộ; Bảo vệ rừng phòng hộ đầu nguồn cho các hồ chứa nước của các công trình thuỷ điện: Thác Mơ, Cần Đơn và Soóc Phu Miêng; Phục vụ nghiên cứu khoa học, giáo dục môi trường và phát triển du lịch sinh thái; Xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật, phục vụ công tác bảo tồn, đào tạo nghiên cứu khoa học và giáo dục môi trường, phát triển du lịch sinh thái, góp phần phát triển kinh tế - xã hội, tạo công ăn việc làm cho cộng đồng dân cư địa phương.
Cơ cấu tổ chức
Cơ cấu tổ chức của Vườn hiện nay gồm: Ban lãnh đạo Vườn (có 01 Giám đốc và 02 Phó Giám đốc); 02 phòng chuyên môn, nghiệp vụ là: Văn phòng và Phòng Khoa học và Hợp tác quốc tế; 01 tổ chức hành chính trực thuộc Vườn là: Hạt Kiểm lâm Rừng đặc dụng VQG Bù Gia Mập; 01 đơn vị trực thuộc Vườn là: Trung tâm Tuyên truyền, Du lịch và Cứu hộ, bảo tồn. Tổng số cán bộ, nhân viên của VQG Bù Gia Mập hiện nay là 94 người. Trong đó, trình độ trên đại học: 06 người (01 tiến sỹ, 05 thạc sỹ); trình độ đại học: 48 người; trình độ cao đẳng, trung cấp: 10 người; đào tạo khác: 30 người. Tỷ lệ lao động nữ chiếm 13,8% trong tổng số CBCNV.
Vị trí địa lý và ý nghĩa chiến lược
VQG Bù Gia Mập tọa lạc ở phía Bắc của tỉnh Đồng Nai (mới), phía Đông và Đông Bắc tiếp giáp với tỉnh Lâm Đồng (mới), phía Tây và Tây Bắc tiếp giáp với biên giới Campuchia, phía Nam giáp với xã Bù Gia Mập, xã Đắk Ơ. Vườn có tổng diện tích 25.593,79 ha, là khu vực phòng hộ đầu nguồn xung yếu cho các hồ chứa nước của các công trình thuỷ điện: Thác Mơ, Cần Đơn và Soóc Phu Miêng… đóng vai trò quan trọng trong việc điều tiết nguồn nước, phòng chống thiên tai và giảm nhẹ biến đổi khí hậu. Với đặc điểm địa hình đồi núi xen kẽ suối thác và thảm thực vật phong phú, VQG Bù Gia Mập được ví như là “lá phổi xanh” của khu vực, góp phần giữ gìn cân bằng sinh thái và bảo vệ môi trường sống của đồng bào các dân tộc thiểu số và cộng đồng dân cư sinh sống trong vùng đệm. Ngoài ra Vườn còn là một trong những khu vực Đa dạng sinh học quan trọng bậc nhất cho Khu vực Đông Nam Bộ và của Việt Nam.
Sinh cảnh rừng Vườn quốc gia Bù Gia Mập nhìn từ trên cao (Ảnh: Phan Văn Biên)
Kho tàng đa dạng sinh học quý giá
VQG Bù Gia Mập được các tổ chức quốc tế, các nhà khoa học trong và ngoài nước đánh giá là nơi có tính đa dạng sinh học cao với nhiều loài động, thực vật có giá trị về mặt khoa học và giá trị bảo tồn đã được ghi trong Danh lục đỏ Thế giới (IUCN), Sách đỏ Việt Nam (2007), Nghị định 84/2021/NĐ-CP của Chính phủ sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 06/2019/NĐ-CP ngày 22/01/2019 của Chính phủ về quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm và thực thi Công ước về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp (CITES). Theo các kết quả điều tra, nghiên cứu đa dạng sinh học tại Vườn từ trước đến nay cho thấy, VQG Bù Gia Mập hiện tại có 1.155 loài thực vật thuộc 480 chi của 126 họ, trong đó nhiều loài nguy cấp, quý, hiếm như: Gõ đỏ, Cẩm lai, Trầm hương, Giáng hương, Kim giao và nhiều loài hoa lan có giá trị… Ngoài ra, Vườn còn là nơi ghi nhận sự phân bố, sinh trưởng của nhiều loại cây thuốc quý và là nguồn gen phong phú phục vụ cho các hoạt động nghiên cứu khoa học, giáo dục môi trường và phát triển du lịch sinh thái bền vững
Hoa lan Hoàng thảo báo hỉ (Ảnh: Phan Văn Biên)
Hệ động vật vô cùng phong phú, Theo thống kê danh lục động vật rừng ở VQG Bù Gia Mập hiện có 833 loài. Trong đó, lớp Thú có 106 loài, lớp Chim có 248 loài, lớp Bò sát có 59 loài, lớp Lưỡng cư có 28 loài, lớp Côn trùng có 342 loài và lớp Cá có 50 loài. Trong đó, có nhiều loài động vật nguy cấp, quý, hiếm được ghi trong Sách đỏ Việt Nam (2007) và Danh lục đỏ Thế giới (IUCN) như: Chà vá chân đen, Vượn đen má vàng, Cu li nhỏ, Khỉ mặt đỏ, Voi châu Á, Báo hoa mai, Gấu ngựa, Gấu chó, Tê tê java, Gà lôi hông tía, Gà tiền mặt đỏ, Hồng hoàng, Rắn hổ mang, Rắn hổ chúa, Trăn gấm, Kỳ đà hoa, Rùa đất pulkin
Chà vá chân đen ghi nhận tại VQG Bù Gia Mập (Ảnh: Kiều Đình Tháp).
Tiềm năng du lịch sinh thái, giáo dục và hợp tác quốc tế
Bên cạnh công tác bảo tồn, với cảnh quan thiên nhiên hoang sơ, hùng vĩ và hệ sinh thái đa dạng, VQG Bù Gia Mập có tiềm năng lớn để phát triển các loại hình du lịch sinh thái, dã ngoại, du lịch cộng đồng. Song song đó, Vườn còn là một địa chỉ lý tưởng cho các hoạt động giáo dục, nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường cho học sinh, sinh viên và cộng đồng. Đến với VQG Bù Gia Mập du khách có thể trải nghiệm:
- Khám phá rừng nguyên sinh với các tuyến du lịch dọc theo suối Đăk Ca, thác Lưu Ly, thác Đắk Bô, hang động, rừng gỗ nguyên sinh, rừng tre nứa thuần loài…
- Tham quan chụp ảnh về thiên nhiên hoang dã, xem chim, xem thú, cắm trại, du lịch mạo hiểm và các hoạt động cứu hộ và tái thả động vật hoang dã...
- Giao lưu văn hóa với các cộng đồng dân tộc tại chỗ như M’nông, S’tiêng sống trong vùng đệm.
Bên cạnh đó, Vườn cũng đang tăng cường hợp tác với các tổ chức trong nước và quốc tế về bảo tồn, phục hồi hệ sinh thái, nghiên cứu khoa học và giáo dục môi trường, thể hiện cam kết mạnh mẽ trong công cuộc phát triển lâm nghiệp bền vững. Vườn là một “phòng thí nghiệm tự nhiên” khổng lồ, thu hút nhiều nhà khoa học trong và ngoài nước đến nghiên cứu. Trong những năm qua, các hoạt động hợp tác quốc tế tại Vườn luôn được quan tâm, đẩy mạnh nhằm trao đổi kinh nghiệm, nâng cao năng lực quản lý và bảo tồn cho đội ngũ cán bộ của Vườn.
Hoạt động hợp tác nghiên cứu khoa học (Ảnh: Kiều Đình Tháp).
Định hướng
Nằm trên địa bàn tỉnh Đồng Nai (mới), sự tồn tại và phát triển bền vững của VQG Bù Gia Mập có tầm quan trọng rất lớn đến các vùng Đông Nam Bộ và Tây Nguyên, bao gồm cả Tp. Hồ Chí Minh. Việc bảo vệ thành công hệ sinh thái Bù Gia Mập không chỉ giúp điều hòa khí hậu, bảo vệ nguồn nước mà còn duy trì sự cân bằng sinh thái chung cho cả khu vực. Với tiềm năng to lớn về nghiên cứu khoa học và du lịch sinh thái, VQG Bù Gia Mập là một điểm đến hấp dẫn, mời gọi sự quan tâm, hợp tác đầu tư và kết nối từ các địa phương khác trong lĩnh vực nghiên cứu, bảo tồn đa dạng sinh học, du lịch và các dự án phát triển rừng bền vững, cùng nhau xây dựng một vùng Đông Nam Bộ xanh, sạch, đẹp và phát triển bền vững.
Với định hướng trở thành một trung tâm bảo tồn thiên nhiên tiêu biểu, hiện đại và hiệu quả, VQG gia Bù Gia Mập tiếp tục đẩy mạnh các hoạt động nghiên cứu khoa học, ứng dụng công nghệ số trong quản lý rừng, mở rộng mạng lưới hợp tác trong và ngoài nước và nâng cao năng lực cho cán bộ, viên chức, đồng thời nâng cấp hạ tầng phục vụ công tác nghiên cứu khoa học, Bảo tồn Đa dạng sinh học, du lịch sinh thái và phát triển bền vững.
VQG Bù Gia Mập không chỉ là tài sản thiên nhiên quý giá của tỉnh Đồng Nai mà còn là niềm tự hào chung của khu vực Đông Nam Bộ. Việc giới thiệu, quảng bá hình ảnh của Vườn trên các nền tảng thông tin sẽ góp phần lan tỏa những giá trị tích cực và khẳng định quyết tâm của lãnh đạo Vườn, của toàn ngành trong bảo vệ môi trường và phát triển bền vững đất nước.
